Fólk nær að lyfta grettistaki

Fjölmargir skjólstæðingar Samhjálpar hafa náð góðum árangri í að byggja upp líf sitt að nýju eftir að hafa tekið þátt í endurhæfingarúrræðinu Grettistaki. Um er að ræða úrræði á vegum velferðarsviðs Reykjavíkurborgar og markmið þess er að auka hæfni einstaklinga til að takast á við daglegt líf, hvort sem er í námi eða vinnu. Elín Guðjónsdóttir félagsráðgjafi er verkefnastjóri Grettistaks og hún var beðin að lýsa því hvernig úrræðið væri uppbyggt.

„Grettistakið er náms- og starfsendurhæfing staðsett innan Virknihúss í Reykjavík og tekur um átján til tuttugu mánuði,“ segir hún. „Þeir sem koma inn í Grettistakið þurfa að hafa lokið langtímameðferð og verið í langtímaþjónustu hjá þjónustumiðstöðvum Reykjavíkurborgar. Það er ekki nóg að hafa bara farið á Vog, viðkomandi þarf að hafa lokið fullri meðferð líka. Flestir hafa einnig verið með fjárhagsaðstoð og í þjónustu hjá velferðarsviðinu.

Við tökum inn í hópinn tvisvar á ári og hver hópur fer að mestu leyti saman í gegnum endurhæfinguna. Fyrstu önnina eru allir að mestu leyti saman hér í Borgartúni 6. Ef við tökum önnina núna þá byrja þau í undirbúningshópi í janúar og eru í honum í fimm vikur. Þá tekur við um miðjan mars fræðsla fimm daga vikunnar og þá mæta þau hingað og eru hér í fjóra daga en á föstudögum förum við í ræktina svo fara þau í einstaklingsmiðaða endurhæfingu í haust. Hóparnir hittast þá hér einu sinni í viku allir saman en eru annars í námi eða vinnu sem sniðin er að þörfum og löngunum hvers og eins. Við erum búin að taka viðtöl við þau og finna út hvað þau vilja sjálf leggja áherslu á í sinni endurhæfingu.

Flestir vilja fara í einhvers konar nám en það er alltaf einn og einn sem treystir sér ekki í það og vill frekar fara í vinnu. Meðan á endurhæfingunni stendur geta menn verið í 30-40% vinnu og svo er einhver hluti hópsins sem treystir sér í hvorugt og er áfram að vinna með sjálfan sig, að byggja upp sjálfstraust og vinna í einhverjum áföllum hjá sérfræðingum úti í bæ. Sumir þurfa að leggja upp í heilmikla vinnu með sjálfan sig áður en þeir geta farið í nám eða hafið störf á vinnumarkaði. Við horfum á hvern og einn einstakling og hann verður líka að stýra sinni endurhæfingu og móta hvert hann vill fara og þá með stuðningi frá okkur. “

Aldursbilið mjög breitt

Er einhver hópur stærri en aðrir hjá ykkur, þ.e.a.s. er þetta fólk á líkum aldri með svipaðan bakgrunn eða er allur gangur á því?

„Aldursbilið er mjög breitt, fólkið er alveg frá tvítugu og upp fimmtugt. Þótt margir séu þetta frá tuttugu og fimm ára og upp í fertugt eru líka einhverjir undir því og margir milli fertugs og fimmtugs og einn og einn eldri en það.“

Orðið Grettistak er Íslendingum auðvitað vel kunnugt. Víða um land er að finna staka stóra steina í túnum eða á jafnsléttu sem það orð liggur á að Grettir sterki Ásmundsson hafi lyft honum úr stað og fært hann þangað á þennan stað. Grettir var auðvitað útlagi og átti erfitt með að aðlagast sinni samfélagsgerð og hefði sannarlega haft gott af því að fá andlegan stuðning. Líklega hefði hann þá hætt að burðast með þunga steina hingað og þangað. Hefur Grettistakið skilað árangri, er það vitað?

„Já, það hafa verið gerðar einhverjar rannsóknir,“ segir Elín, „og við höfum verið að skila árangri.“

Horfa fyrst og fremst á einstaklinginn

Hverju þakkar þú þann árangur?

„Ég held að það sé fyrst og fremst vegna þess að við horfum á einstaklinginn. Við byrjum með þau öll saman í hóp á fyrstu önninni og svo þegar einbeitingin er orðin meiri er farið út í þessi einstaklingsmiðuðu úrræði og það er mjög gott. Þótt það sé gott að vera í saman í hópi kemur að því að hver og einn þurfi að fara að huga að sínu og svara því, hvað vil ég, hvað langar mig að gera? Ég held að hvernig við byggjum þetta upp skili þeim áfram. Í undirbúningnum eru þau saman og sjá að þau eru ekki ein í að vinna í sínum málum, t.d. að vinna í rútínunni sinni, meðal annars svefni, mataræði og hreyfingu.

Þau átta sig á að fleiri eru í vandræðum með þetta hversdagslega, það sem við öll gerum daglega en skiptir samt svo miklu máli. Þau þurfa að skapa rútínu, finna út hvenær er best að koma sér í háttinn á kvöldin, hætta í símanum eða slökkva á sjónvarpinu. Þegar þú heyrir svo einhvern annan segja, ég fer alltaf með bænir og hugleiði áður en ég held út í daginn getur það orðið hvati að því að reyna að það sama. Hér verður líka jafningjafræðsla og ef einhverjir treysta sér ekki einir á fundi hjá tólfsporasamtökum og þá býður kannski einhver annar honum að koma með sér. En til þess að þannig andrúmsloft skapist þarf að mynda traust innan hópsins og við byrjum að byggja það upp um leið og þau mæta hér fyrst í undirbúningshóp. Það verður að vera og að allir viti að það sem þú segir haldist eingöngu innan hópsins og fari ekkert lengra.

Þá myndast traustið og þú ferð að geta farið dýpra og sagt hvernig þér líður. Einhver grípur svo hugsanlega boltann og segir: Mér líður líka svona.

Þetta eru verðmæt verkfæri sem þau geta unnið með og þekkja mörg úr tólfsporasamtökum líka og verða þeim tamari og þau geti alltaf unnið betur og betur með eftir því sem þau eru lengur edrú.“

Nauðsynlegt að byggja upp seiglu

Margir þeirra sem koma í Grettistakið hafa ítrekað farið í meðferð og fallið. Sumir hafa líka komið áður í úrræðið en hér er ekki gefist upp á fólki.

„Sumir þurfa að prófa oftar en einu sinni áður en þeir verða alveg edrú,“ segir Elín. „Þetta eru einstaklingar með mismunandi bakgrunn. Ég hef enga skýringu á því hvers vegna hluti þeirra þarf að reyna oftar en einu sinni. Sumir hafa farið í gegnum fósturkerfið, aðrir eiga sterkt bakland í fjölskyldunni. Þeir sem hafa þannig stuðning að baki sér eru oft fljótari að ná sér upp en maður hefur líka séð það bregðast. Þetta er alltaf svo einstaklingsbundið og snýst um hvernig fólk er gert, hver er seigla þess? Stundum erum við einmitt að kanna það, í hverju felst seigla viðkomandi einstaklings.“

Erum við hugsanlega að bregðast hvað það varðar, erum við ekki að byggja upp nægt sjálfstraust og seiglu hjá börnunum okkar?

„Maður hefur oft fundið fyrir því að í þessu samfélagi þurfa hlutirnir að gerast einn, tveir og þrír. Við ræðum það oft hér innandyra að þótt þér mistakist í eitt skipti þarftu að standa upp og halda áfram. Þá skiptir ekki máli hvort þú ert fimm ára að læra að reima skó eða eldri á leið aftur í meðferð. Við mættum vera meðvitaðri um að þótt okkur gangi ekki vel í eitt skipti er aldrei að vita hvað gerist næst. Nú eru kannski aðrir tímar, þú stendur aðeins betur að vígi núna eða það er meira jafnvægi í lífi þínu og þá er tímabært að prófa aftur. Þannig byggjum við upp seiglu.

Kvíði, þunglyndi og margt annað hefur líka áhrif. Í þessum hópi er fólk sem hefur séð hræðilega hluti meðan það var í neyslu eða hefur jafnvel gert eitthvað sem það á erfitt með að horfast í augu við. Manneskjan þarf að vinna úr öllu þessu. Það eina sem mér dettur í hug sem er sammerkt með þeim mörgum er að þau hafa flestöll lent í einhverjum áföllum sem þau þurfa að vinna úr. Síðan er mismunandi hvernig okkur tekst það og á hve löngum tíma. Sumir byrja að vinna úr áföllunum þegar langt er liðið á endurhæfinguna hjá okkur en aðrir byrja strax. Við leyfum þeim að ráða því. Auðvitað ýtum við á þau þegar lengra líður á og við sjáum að þeim muni takast þetta og þau hafa þegar unnið forvinnuna. En stundum er gott að leyfa sér að vera edrú í góðan tíma áður en þau fara að vinna í áföllunum og koma góðu jafnvægi í líf sitt að öðru leyti.“

Þurfa að hægja á, taka eitt skref í einu

Við lifum auðvitað í mjög hröðu samfélagi og öll endurgjöf kemur strax. Þú kemst á næsta stig í tölvuleiknum, bíómyndin endar með rósrauðu sólarlagi eftir níutíu mínútur og það þarf ekki annað en að gúgla og þá er svarið komið innan fárra sekúndna. Það er kannski ekki undarlegt að nútímafólk gleymi því að fíllinn verður ekki gleyptur í heilu lagi, hann þarf að borða með því að taka einn munnbita í einu.

„Við segjum gjarnan þegar einstaklingarnir koma hérna inn, nú þarftu að hægja á. Því það vilja allir gera þetta hratt og hella sér út í ferlið. Við biðjum fólk þá að slaka á og taka eitt skref í einu. Byrjum á þessu því það dugar þér alveg að vera í endurhæfingu hér, ekki fara að vinna eftir hádegi þótt sá möguleiki sé til staðar. Betra er að nota þann tíma í að huga að sjálfum þér, fara í göngutúra, fara í ræktina og á fundi eða samkomur. Ekki fara að gera meira en þú getur. Sumir þurfa að reka sig á því þeir ætla að gleypa heiminn.“

Hvernig er kynjaskiptingin?

„Við erum með fjóra hópa í einu, tíu manns í hverjum hópi og að jafnaði er einn stelpuhópur,“ segir Elín. „Þær eru svona einn fjórði af hópum. Það eru fleiri strákar en stelpur.“

Það að strákarnir séu fleiri er auðvitað í samræmi við það sem vitað er að strákunum okkar hefur gengið verr að fóta sig í lífinu en stelpunum undanfarna áratugi. En mikil og fjölbreytt dagskrá er í boði fyrir þá sem nýta sér Grettistakið. Það eru fimm félagsráðgjafar og einn náms- og starfsráðgjafi sem vinna í endurhæfingarúrræðinu Grettistaki. Auk þess eru fyrirlestrar um næringarfræði, þar sem næringarfræðingur fræðir þau um næringu og mataræði. Það er fjármálaráðgjöf þar sem farið er í fjármál þátttakenda. Einnig er farið í að horfa og hlusta á innra sjálfið, vellíðan, virkni, bataferli, félagslegan stuðning, það er fræðsla um jákvæða sálfræði, ásamt því að vinna með fleira er viðkemur bata og edrúmennsku. „Auk þess mætti segja að við í Grettistaki viljum skapa hlýja og notalega umgjörð þegar þátttakendur koma inn í húsið. Það gerum við með hlýjum móttökum starfsfólks, kertaljósum og almennum kósíheitum,“ segir Elín að lokum.