Undir áhrifum – áhrif áfengis á taugakerfi ungmenna

Í páskablaði Samhjálparblaðsins í fyrra birtist grein eftir Dr. Láru G. Sigurðardóttur um áhrif áfengis á taugakerfi ungmenna og gildi þess að koma í veg fyrir að unglingar byrji að drekka. Nú þegar stöðugt auðveldara er að nálgast áfengi á öllum tímum sólarhringsins, að því er virðist, er ástæða til að rifja orð hennar upp:

„Ég fékk mér ekki fleiri drykki svo að ég gæti passað upp á þig.“ Þessu ljóstraði æskuvinkona mín upp þar sem við gæddum okkur á þorskhnakka sem eiginmaður hennar framreiddi. Orðin beindust að mér og ég hugsaði hve fegin ég var að unglingarnir mínir voru ekki viðstaddir. Eiginmaður minn setti upp óræðan svip, enda hafði ég hingað til ekki talið ástæðu til að bera á borð þennan hluta lífs míns, en hann sjálfur smakkaði fyrst áfengi í þrítugsafmælinu sínu. 

Níu þúsund ára ástarsamband

Áfengi hefur fylgt mannkyninu lengur en ritlistin, en Kínverjar hófu bruggun fyrir um 9.000 árum. Gegnum tíðina hefur vín verið stór þáttur í lífi fólks, svo stór að við tilbáðum guði vínsins. Rómverjar heiðruðu Bakkus og Grikkir Díonýsos, guð víns og reyndar líka sturlunar. 

Við Íslendingar höfum frá landnámi leitað í áfengi. Egill Skallagrímsson (910-990) er sagður hafa samið sitt fyrsta ljóð þriggja ára gamall ölvaður og er Ölgerðin nefnd eftir honum. 

Í Frakklandi bættu foreldrar víni í vatn barna sinna, og tíðkaðist hið sama í skólum. Árið 1956 bannaði franska heilbrigðisráðuneytið vín í skólum fyrir yngri en 14 ára og árið 1981 var aldurinn hækkaður í 18 ára. Foreldrar voru óhressir með aðgerðirnar og mótmæltu með því að senda börn sín með vín í skólann, í þeirri trú að vín gerði þau sterkari. 

Drykkja meðal grunnskólabarna

Unglingadrykkja sést enn víða, sérstaklega í Danmörku og Bretlandi. Meira en helmingur breskra barna neytir áfengis fyrir 13 ára aldur og um 83% Dana á aldrinum 15 til 25 ára verða ölvaðir vikulega. Íslenskum kennara sem bjó í Danmörku blöskraði hugarfar Dana, þar sem eðlilegt þótti að börn færu á fyrsta fyllíríið í fermingunni. 

Á síðustu áratugum hefur dregið úr drykkju meðal grunnskólabarna hér á landi, aðallega vegna aukins eftirlits foreldra og samtakamáttar samfélagsins. Á mínum æskuárum var grunnskólabar veruleiki. Skólafélagi sá um sjoppurekstur með hliðarsölu undir borðinu, en eldra systkini hans útvegaði vodka. Vikupeningurinn fór því í áfengiskaup. Við drukkum um helgar, stundum í strætó, enda of ung fyrir skemmtistaði. Etanól í áfenginu hafði mikið aðdráttarafl og lítið vitað um skaðsemi þess. 

Etanól og áhrif þess  

Ólíkt mörgum lyfjum sem hafa áhrif gegnum ákveðna viðtaka er etanól eiturefni sem kemst auðveldlega inn í allar frumur líkamans og getur brotið niður prótein og leyst upp fitu. Það er því fyrirtaks leysiefni og sótthreinsiefni, en skaðar einnig frumur okkar. Umbúðirnar skipta ekki máli – bjór, léttvín eða sterkt vín – etanól hefur sömu áhrif. 

Líkaminn reynir að losa sig við þetta eitur með því að senda það til lifrarinnar sem umbreytir því í asetaldehýð, síðan asetat og loks koldíoxíð og vatn. Sá hængur er á að asetaldehýð er afar eitrað og þegar það safnast upp getur það skaðað erfðaefni. 

Skammvinn áhrif áfengis á heila 

Til skamms tíma losar áfengi taugaboðefni sem láta okkur líða vel. Streita og kvíði hverfa, við finnum fyrir auknu sjálfstrausti. Við hóflega drykkju er áfengi róandi og gerir fólk málgefið. Áfengi eykur GABA-virkni (ró og slökun), dregur úr glútamati (minnkar kvíða en veldur minnistruflun), eykur dópamín (ánægja), serótónín (vellíðan), endorfín (gleði og verkjastilling) og noradrenalín (félagslyndi), en minnkar asetýlkólín (athygli). 

Sé haldið áfram að drekka koma fram lamandi áhrif á taugakerfið: seinkuð  viðbrögð, skert dómgreind, þvoglumælgi, jafnvægistruflanir og minnkað skyn. Við mikið magn getur komið til ölgleymis, djúps svefns eða áfengisdauða. Öndun getur lamast, köfnunarhætta eykst ásamt því sem blóðþrýstingur og blóðsykur getur fallið með afdrifaríkum hætti. 

Fylgikvillar áfengisneyslu – jafnvel hóflegri

Jákvæð áhrif áfengis vara stutt og snúast fljótt upp í andhverfu sína. Áfengi raskar jafnvægi taugaboðefna til lengri tíma sem veldur meðal annars svefntruflunum, þunglyndi og kvíða. Neytandinn á erfiðara með að upplifa ánægju af daglegum athöfnum, verður „flatur“ og missir lífsgleði. Þegar svo er komið þarf fólk áfengi til að finna ánægju. 

Mismunandi áhrif áfengis á ungmenni og fullorðna

Heilinn er í mótun til 25-30 ára aldurs. Ennisblað þroskast síðast, sérstaklega hjá drengjum og tekur allt að 2 árum lengur að þroskast en hjá stúlkum. Þetta svæði er mikilvægt fyrir skipulagningu, forgangsröðun, einbeitingu, vinnsluminni, tilfinninga- og hegðunarstjórnun.  

Vegna þess hve lengi heilinn er að mótast hefur áfengi önnur áhrif á ungt fólk. Virkni dópamínskerfisins er í hámarki á unglingsárum, sem gerir unglinga næmari fyrir jákvæðum áhrifum áfengis en ónæmari fyrir neikvæðum áhrifum. Þeir geta drukkið meira án líkamlegrar viðvörunar, áfengisupptaka er hraðari, þeir hafa minna þol, þynnka er ólíklegri og því er ölgleymi algengara. 

Mælanleg áhrif áfengis á heilastarfsemi

Hjá ungmennum tengist ofdrykkja (fjórir drykkir hjá konum, fimm hjá körlum) einnig minna magni af gráa efni heilans, sérstaklega í ennis- og gagnaugablaði. Hvíta efnið getur rýrnað, sem veikir tengsl milli svæða sem stjórna tilfinningum og vitsmunum. 

Beint samband er á milli rúmmáls ennisblaðs og áfengisneyslu – því meira sem drukkið er, því minni virkni sést í heilasvæðinu sem stjórnar hegðun. Dýrarannsóknir sýna jafnframt að áfengi minnkar taugaþjálni og myndun nýrra taugafruma, sem eru nauðsynlegar fyrir lærdóm og minni. 

Við áfengisneyslu mælist einnig minni heilavirkni í ennisblaði. Áfengi hefur að auki bein áhrif á svæði í heilanum sem kallast dreki, sem mælist að meðaltali minni hjá 15 til 17 ára unglingum með áfengisvanda. Skerðing á starfsemi í þessu svæði getur valdið ölgleymi, minnisskerðingu, þunglyndi og erfiðleikum við að tileinka sér nýja þekkingu. 

Áfengi hefur einnig áhrif á mænukylfuna og litla heila, sem getur skert samhæfingu og jafnvægi, og valdið hægum hjartslætti, hægari öndun, lækkuðum líkamshita og meðvitundarleysi. 

Varanleg áhrif og fylgifiskar 

Vísbendingar eru um að breytingar á heilauppbyggingu og -starfsemi geti verið varanlegar. Ungmenni sem drekka mikið þurfa að leggja meira á sig til ná árangri eða framkvæma sama verk og þau sem hafa ekki neytt áfengis. 

Áfengiseitrun, ölgleymi, kynferðisbrot, kynsjúkdómar og notkun annarra fíkniefna eru allt fylgifiskar áfengisneyslu. Rannsókn sem var gerð á 940 unglingum (14-18 ára) í Oregon sýndi aukna hættu á áfengissýki, fíkniefnanotkun, þunglyndi og andfélagslegri hegðun. Slys tengd áfengisneyslu eru einnig algengari hjá unglingum vegna reynsluleysis, hvatvísi og vanmats á hættu.

Áfengisneysla heima 

Rannsókn á 449 unglingsstúlkum (16-18 ára) sýndi að þær sem fengu að drekka áfengi heima voru líklegri til að verða alvarlega ölvaðar á háskólaaldri, og mest var drykkjan hjá þeim sem fengu að drekka með vinum heima. Því er ekki ráðlagt að bjóða ungmennum áfengi heima. Aftur á móti sýna kannanir að unglingar sem verja meiri tíma með foreldrum sínum og eru undir eftirliti, eru ólíklegri til að neyta áfengis. 

Okkar ábyrgð

Síðustu árin hefur þekking okkar á áhrifum áfengis aukist verulega og við höfum alla burði til að vera upplýst, fræða börnin okkar og vera góðar fyrirmyndir. Það læðist ósjaldan að mér sá grunur að áfengisneysla fyrri ára hafi ekki verið án aukaverkana, en ég get fullyrt að æskuvinkona mín getur státað af betra minni en ég. Nú er það komið í minn verkahring að sjá til þess að unglingarnir mínir komist sem best í gegnum sína æsku án áfengis. 

Dr. Lára G. Sigurðardóttir, læknir hjá SÁÁ og nemi í taugavísindum